Horodyszcze

Grodzisko w Horodyszczu zwane „Cerkwiskiem” usytuowane jest na piaszczystej terasie nadzalewowej wśród podmokłych łąk, na prawym brzegu rzeki Zielawy. Pod względem fizyczno-geograficznym leży na pograniczu mezoregionów Równiny Parczewskiej i Zaklęsłości Sosnowickiej. Obiekt jest grodziskiem pierścieniowatym o regularnie owalnym planie i niewielkiej średnicy (37 x 42 m) oraz powierzchni (0,13 ha). Otoczone jest fosą oraz zachowanym we fragmencie wałem zewnętrznym. Od strony wschodniej odkryto kilkuhektarową osadę (stan. 2). Kolejna (stan. 3) znajduje się na zachód od obiektu grodowego, od którego oddzielona jest bezimiennym ciekiem, dopływem Zielawy. Od strony zachodniej przylegała starsza osada (VIII-X/XI w.; stan. 25). Na południowy – zachód od zespołu osadniczego znajduje się cmentarzysko kurhanowe.
Grodzisko w Horodyszczu zostało rozpoznane wykopaliskowo w 1963 r., następnie w 1965 roku przez Andrzeja Hunicza i Stanisławę Hoczyk z Katedry Archeologii UMCS w Lublinie. Wykopy badawcze objęły swoim zasięgiem fragment wału oraz majdanu, na którym odkryto warstwę kulturową o niewielkiej miąższości. Wyniki prac wskazują na funkcjonowanie w tym miejscu starszej osady (IX-X w.). W trakcie badań pozyskano kilkaset fragmentów ceramiki, żelazny grot strzały, krzesiwo oraz kości zwierzęce. Przekop przez wał odsłonił 2 etapy jego budowy przedzielone spalenizną, stąd koncepcja o dwóch fazach i zniszczeniu pierwszego pożarem a następnie odbudowie.
Ponowne badania miały miejsce w 1995 roku i zostały zrealizowane przez M. Bienię. Na majdanie założono wykop o powierzchni 50 metrów. Analiza danych potwierdziła wcześniejsze tezy. Na majdanie poza warstwą kulturową natrafiono na niewielki fragment obiektu, który na głębokości 80 cm przyjął regularny, prostokątny kształt z zachowanym drewnem, będącym pozostałościami cembrowiny studni. Obiektu niestety nie eksplorowano. Z wykopu oprócz kilkudziesięciu fragmentów ceramiki pozyskano żelazne strzemię i wędzidło oraz kości zwierzęce i fragmenty glinianej prażnicy.
Badaniami wykopaliskowymi objęto również towarzyszące mu osady podgrodowe oraz cmentarzysko kurhanowe. Na osadzie 2 badania miały mniejszy zasięg – udokumentowano obiekty i zabytki ceramiczne. Dużo większe prace prowadzono na stanowiskach 3 i 25, gdzie zarejestrowano dużą liczbę obiektów mieszkalnych, jamy zasobowe, obiekty produkcyjne, jamy odpadowe, paleniska. Wśród zabytków wydzielonych dominowały przedmioty żelazne i brązowe: szydła, noże i nożyki, topór, siekiera, ciosło, klamry od pasa, dłuta, klucze i kłódki, grot oszczepu, groty strzał, fragmenty oporządzenia końskiego.
Chronologię grodziska określa się na XI-XII wiek, a przy dwóch fazach budowy wału może to wskazywać na starszą XI-wieczną i młodszą z XII w. Cechy morfologiczne obiektu – niewielka powierzchnia, solidne wały o konstrukcji drewnianej (?), zabudowa na majdanie (studnia), warstwa użytkowa i zabytki oraz bardzo rozbudowane zaplecze osadnicze zbliżają obiekt do grupy małych gródków pierścieniowatych charakterystycznych dla Słowiańszczyzny Zachodniej pomiędzy IX a XI wiekiem.

Na podstawie - M. Bienia 2019. 

Gródek

Grodzisko w Gródku położone jest na terasie nadzalewowej w widłach Huczwy i bezimiennego cieku. Pod względem fizyczno-geograficznym jest to obszar Grzędy Sokalskiej. Obiekt ma plan wydłużonego owalny z jednym dookolnym wałem. Średnica grodziska wynosi 135 x 100 m o powierzchni 1,3 ha. Wał zachował się najlepiej w części wschodniej i północnej, gdzie ma szerokość 10-15 m oraz wysokość 0,5-0,7 m. Od południa i południowego wschodu wał jest słabo czytelny i najpewniej częściowo zniwelowany. Obiekt był wcześniej określany jako dawne zamczysko. Na jego grodziskową funkcję wskazał A. Pasieczny na podstawie analizy map skaningu satelitarnego. W 2017 r. J. Bagińska i H. Taras przeprowadziły badania sondażowe na obiekcie. Został założony wykop w części południowej stanowiska, gdzie zarejestrowano relikty wału w postaci zniwelowanego nasypu o szerokości 6 m z dużą ilością spalenizny i polepy. W spągu wału nie zaobserwowano wyraźnych śladów drewnianych konstrukcji, więc prawdopodobne jest, iż węgle pochodziły ze spalonej części górnej np. palisady (?). Od strony wewnętrznej wału odkryto spalone drewniane belki łączone z konstrukcją budynku. Z warstwy pozyskano ceramikę datowaną na XII-XIII wiek. W pobliżu grodziska odkryto stanowisko wielokulturowe, także o wczesnośredniowiecznej fazie użytkowej.

Oprac. na podstawie J. Bagińska, H. Taras 2019.

Podgórz

Grodzisko w Podgórzu położone jest na tzw. Kosmalowej Górze – wysokiej 80-metrowej skarpie – znajdującej się w granicach wsi. Skarpę od zachodu opływają wody rzeki Chodelki wpadającej do Wisły. Przebieg wału został zaznaczony na mapie Mayera von Heldensfelda z 1804 r. oraz mapie kwatermistrzowskiej z 1839 r. Pierwszą informację o wale ziemnym zidentyfikowanym w terenie przekazał Henryk Wiercieński w 1910 roku, a następnie potwierdził ją wizytujący stanowisko w 1928 r. archeolog Roman Jakimowicz. Niestety obecnie wały grodziska nie są czytelne w terenie.
W roku 2002 na  przeprowadzono weryfikacyjne badania wykopaliskowe w wyniku których uchwycono fragment fosy oraz wału. Pozostałości umocnień zarejestrowano przy krawędzi północnej skarpy. Fosa miała szerokość 4-6 m i głębokość do 1,2 m. Udokumentowane w pobliżu negatywy słupów wiązane są z reliktami wału drewniano-ziemnego o nieokreślonej konstrukcji. Nie jest także możliwe określenie jego przebiegu. Szacunkowa powierzchnia grodziska wynosi około 2,5-3 ha. Ponadto na majdanie odkryto spalone relikty drewnianego budynku (ok. 3 x 3,5 m), który zinterpretowano jako wieżę obronną. Datowanie 14C zwęglonego drewna wskazuje na VII-IX wiek (po kalibracji 637AD (95%) 840AD). Przyjmuje się strażniczą rolę obiektu wiążąc jego funkcjonowanie z zabezpieczeniem średniowiecznej przeprawy na Wiśle. Na majdanie odkryto również obiekty pradziejowe i wczesnośredniowieczne – mieszkalne i gospodarcze. Z powierzchni zebrano materiał datowany na okres VIII-XII wieku oraz późnośredniowieczny i nowożytny.

Żmijowiska

Zespół osadniczy składający się z grodziska i dwóch osad – południowej i północnej, usytuowanych na podłużnej, piaszczystej łasze w widłach rzek Jankówki i Chodelki – prawobrzeżnego dopływu Wisły. Grodzisko otacza pierścieniowaty, kolisty wał zamykający niewielką przestrzeń majdanu o powierzchni 0,09 ha i średnicy 35 m (średnica majdanu 25 m). Wał zachowany jest w części zachodniej i północno-zachodniej. Cały przebieg wału widoczny na zdjęciu lotniczym z 1945 r. Część południowa grodziska została celowo zniszczona przez ówczesnego właściciela gruntu, m.in. za pomocą ciężkiego sprzętu.
Grodzisko zostało opisane przez ks. Chotyńskiego penetrującego teren Kotliny Chodelskiej. Badania na grodzisku zostały przeprowadzone w ciągu 6 sezonów: 1965 – badania S. Hoczyk-Siwkowej; 2002-2003, 2006-2007, 2009 – P. Lis (295 m2). Osadę południową przebadała w 1965  S. Hoczyk-Siwkowa (70 m2), natomiast północną rozpoznawano przez kilka lat – w 1965, a następnie w 2008, 2010-2011 i 2014-2016 (267 m2) – P. Lis i A. Kacprzak.
Ponadto w trakcie badań 2009 zrobiono badania geomagnetyczne osady północnej, a w 2012 przeprowadzono kompleksowe badania teledetekcyjne grodziska, osad i całego otoczenia.
Wyniki badań wału potwierdzają jego dosyć skomplikowaną i rozbudowaną drewniano-ziemną strukturę. Wał wykonano w konstrukcji przekładkowej, a u jego podstawy odkryto ułożone poziomo belki oparte na ukośnie wbitych palach. Wysokość nasypu oszacowano na 2 metry przy 6-metrowej szerokości. Najpewniej zwieńczony był częstokołem lub inną konstrukcją drewnianą. Umocnienia broniły 2 fosy-rowy przedzielone „przedwałem” w postaci drewnianego płotu.
Na majdanie grodziska nie odkryto śladów zabudowy, ale obecność dużej liczby zabytków w postaci 617 fragm. ceramiki naczyniowej oraz kości zwierzęcych odkrytych wśród konstrukcji drewnianych i w zasypiskach rowów, wskazywałaby na intensywność użytkowania obiektu. Datowanie dendrochronologiczne prób drewna z konstrukcji wału konstrukcji I określono na 888 rok AD. Z kolei datowanie radiowęglowe tejże konstrukcji zawiera się pomiędzy 863 a 960 AD. Daty wskazują na wzniesieni obiektu w końcu IX wieku i jego funkcjonowanie w przeciągu wieku X. Zniszczenie grodu było spowodowane pożarem, niestety nie możemy określić precyzyjnie kiedy to nastąpiło, ale zapewne nie wcześniej jak w 2 połowie X wieku. Pośrednio świadczyłyby o tym odkrycia zabytków z grodziska – topór żelazny (X w.) oraz pobliskich osad – przęślika owruckiego (2 poł. X w.), okucia (X w.), czekana typu bradatica (IX-X w.).